نظریه شفقت، از مبانی تکاملی تا کاربرد بالینی( بخش دوم)

به نام آنکه کوثر را آفرید

چرا بعضی افراد در برابر شفقت مقاومت می‌کنند؟

نویسنده: آزاده ابوطالبی

این مسئله در کار بالینی اهمیت زیادی دارد

گاهی فرد می‌گوید

«اگر با خودم مهربان باشم، تنبل می‌شوم»

یا

«اگر خودم را ببخشم، دیگر پیشرفت نمی‌کنم»

یا حتی

«وقتی کسی با من مهربان است، احساس ناراحتی می‌کنم»

این واکنش‌ها می‌توانند ناشی از ترس از شفقت باشند

برای بعضی افراد، مراقبت و محبت در گذشته با تجربه‌هایی مانند:

طرد

کنترل

وابستگی

آسیب

سوءاستفاده

پیوند خورده است

بنابراین وقتی درمانگر از آنها می‌خواهد با خودت مهربان باش، ممکن است سیستم تهدید آنها فعال شود

از این رو درCFT  شفقت چیزی نیست که صرفا با یک جمله مثبت ایجاد شود؛ باید ظرفیت دریافت و ایجاد آن به تدریج پرورش یابد

ذهن شفقت‌ورز

یکی از اهداف مهم CFT  ایجاد چیزی است که میتوان آن را Compassionate Mind نامید

ذهن شفقت‌ورز دارای ویژگی‌هایی مانند:

توجه

حساسیت به رنج

شجاعت مواجهه با رنج

همدلی

گرمی

عدم قضاوت

ثبات

خردمندی

انگیزه برای کمک است

یک نکته مهم:

شفقت فقط نرم و آرام بودن نیست؛ گاهی شفقت نیازمند شجاعت و قاطعیت است

مثلاً مادر شفقت‌ورز ممکن است به دخترش بگوید

«می‌فهمم که ناراحتی، اما اجازه نمی‌دهم به خودت یا دیگری آسیب بزنی»

این جمله هم گرمی دارد و هم مرز

مؤلفه‌های مهم رفتار شفقت‌آمیز :

در مدل‌های جدیدتر شفقت، برای شفقت مؤلفه‌هایی مانند موارد زیر مطرح شده‌اند

توجه به رنج ← درک رنج ← تحمل رنج ← همدلی ← انگیزه برای کمک ← اقدام مؤثر

بنابراین شفقت بدون اقدام کامل نیست

مثلاً اگر درمانگر رنج مراجع را ببیند اما هیچ تلاشی برای کمک نکند، صرفاً مشاهده اتفاق افتاده است، نه شفقت کامل

شفقت در روان‌درمانی چه هدفی دارد؟

در CFTهدف این نیست که تمام هیجان های منفی را از بین ببریم

هدف مهم‌تر:

افزایش ظرفیت فرد برای تنظیم هیجان و مواجهه سالم‌تر با رنج است

بنابراین درمانگر به فرد کمک می‌کند

سیستم تهدید را بشناسد

خودانتقادگری را شناسایی کند؛

شرم را بهتر درک کند؛

ظرفیت آرام‌سازی را افزایش دهد؛

صدای درونی شفقت‌ورز ایجاد کند؛

با رنج مواجه شود بدون اینکه در آن غرق شود؛

رفتارهای سازنده‌تری انتخاب کند

تکنیک های مهم در CFT

از تکنیک‌های شناخته‌شده این رویکرد می‌توان به موارد زیر اشاره کرد

تنفس ریتمیک آرام

 یک مثال بالینی

فرض کنیم مراجع می‌گوید

«در امتحانم نمره بد گرفتم من واقعاً بی‌عرضه‌ام»

در رویکرد صرفاً شناختی ممکن است روی فکر من بی‌عرضه‌ام کار کنیم

اما در رویکرد شفقت‌محور سؤال‌های دیگری نیز مطرح می‌شود

چه سیستم هیجانی فعال شده است؟

احتمالاً سیستم تهدید

چه احساسی وجود دارد؟

شرم، ترس، ناامیدی

مراجع چگونه با خودش رفتار می‌کند؟

خودانتقادگری

آیا خودانتقادگری به او کمک می‌کند؟

ممکن است برای مدت کوتاهی او را به تلاش بیشتر سوق دهد، اما اگر مزمن شود می‌تواند شرم و تهدید را افزایش دهد

پاسخ شفقت‌آمیز چیست؟

«این نتیجه واقعاً ناراحت‌کننده است. طبیعی است که ناامید شده باشی. اما یک نمره، ارزش تو را تعیین نمی‌کند. بیا ببینیم چه اتفاقی افتاده و دفعه بعد چه کاری می‌توانی متفاوت انجام دهی»

اینجا شفقت هم پذیرش دارد، هم مسئولیت و هم اقدام

شفقت در رابطه مادر و نوجوان

برای کارگاه مادر–دختر، نظریه شفقت کاربرد بسیار مستقیمی دارد

مادر شفقت‌ورز قرار نیست همیشه موافق دخترش باشد

بلکه در هنگام تعارض تلاش می‌کند

اول رابطه ← سپس تنظیم هیجان ← سپس فهم ← سپس حل مسئله

مثلاً دختر می‌گوید

«از مدرسه متنفرم و دیگه نمی‌خوام برم»

واکنش غیرشفقت‌آمیز:

«باز شروع کردی! تو قدر هیچ چیزی رو نمی‌دونی»

واکنش شفقت‌آمیز:

«به نظر میاد امروز واقعاً برات سخت گذشته می‌خوام اول بفهمم چی اذیتت کرده بعد با هم ببینیم چه کاری می‌تونیم انجام بدیم»

این پاسخ به معنای تأیید ترک مدرسه نیست؛ بلکه رنج را قبل از حل مسئله می‌بیند

یک مدل ساده برای تدریس به دانشجویان

می‌توانید نظریه را با این زنجیره روی تخته توضیح دهید

رنج ← سیستم تهدید ← خودانتقادگری/اجتناب ← افزایش رنج

و در مسیر شفقت

رنج ← آگاهی ← پذیرش ← تنظیم ← شفقت ← اقدام مؤثر

این مدل کمک می‌کند دانشجو متوجه شود که شفقت فقط یک احساس خوب نیست، بلکه یک فرایند تنظیم هیجان و انگیزشی است

مهم‌ترین سوءبرداشت‌ها درباره شفقت

جمع‌بندی برای دانشجویان

اگر بخواهیم نظریه شفقت را در یک فرمول آموزشی خلاصه کنیم

شفقت یعنی توانایی دیدن و تحمل رنج، بدون غرق شدن در آن، همراه با انگیزه و اقدام خردمندانه برای کاهش رنج

در CFT سوال اصلی این نیست که «چگونه همیشه احساس خوبی داشته باشم؟»

بلکه سؤال عمیق‌تر این است

«وقتی رنج می‌کشم، چگونه می‌توانم به جای جنگیدن با خودم، به شیوه‌ای شجاعانه، مهربانانه و خردمندانه با رنجم مواجه شوم؟»

ویژگی مادر ذهن‌آگاه

در لحظه حضور دارد و هنگام صحبت با فرزند، واقعاً به او توجه می‌کند

گوش می‌دهد بدون اینکه هم‌زمان در ذهنش پاسخ آماده کند

پیش از واکنش مکث می‌کند

احساسات خودش را می‌شناسد؛ می‌داند چه زمانی خشمگین، نگران یا مضطرب است

احساساتش را سرکوب نمی‌کند، اما اجازه نمی‌دهد احساسات به جای او تصمیم بگیرند

افکارش را واقعیت قطعی نمی‌داند؛ می‌داند فکر فقط یک فکر است

بدون قضاوت مشاهده می‌کند

رفتار فرزندش را سریع برچسب نمی‌زند

قبل از نتیجه‌گیری، کنجکاو می‌شود

توجهش را به بدنش برمی‌گرداند و نشانه‌های تنش و آرامش را می‌شناسد

در هنگام تعارض، ابتدا خودش را آرام می‌کند

از واکنش‌های خودکار فاصله می‌گیرد

می‌تواند چند لحظه سکوت را تحمل کند و مجبور نیست فوراً پاسخ دهد

به لحن صدا، حالت چهره و زبان بدن دخترش توجه می‌کند

احساسات دخترش را بدون قضاوت مشاهده و نام‌گذاری می‌کند

به جای چرا این کار را کردی؟ می‌پرسد چه اتفاقی برایت افتاد؟

در گفت‌وگو حضور کامل دارد و حواسش دائماً درگیر تلفن و کارهای دیگر نیست

گذشته را به هر موقعیت جدید نمی‌آورد

از آینده‌نگری و نگرانی افراطی فاصله می‌گیرد

می‌پذیرد که همه چیز تحت کنترل او نیست

به تفاوت‌های فردی دخترش احترام می‌گذارد

به جای تلاش برای تغییر فوری احساس فرزند، ابتدا آن را می‌بیند و می‌پذیرد

در برابر اشتباه فرزند، کنجکاوی را جایگزین واکنش فوری می‌کند

در برابر اشتباه خودش نیز آگاه می‌ماند و خودسرزنشگری نمی‌کند

می‌تواند بگوید الان خیلی عصبانی هستم؛ بهتر است کمی مکث کنیم

مرزهای خود را آگاهانه و روشن بیان می‌کند

هنگام تعیین قانون، هدفش تنبیه نیست؛ ایجاد امنیت و یادگیری است

لحظه‌های ساده رابطه را می‌بیند و تجربه می‌کند؛ مثل یک گفت‌وگوی کوتاه، خنده یا در آغوش گرفتن

در رابطه با دخترش بودن را بر انجام دادن مقدم می‌داند

هر روز دوباره انتخاب می‌کند که با آگاهی وارد رابطه شود؛ حتی اگر روز قبل اشتباه کرده باشد

ویژگی مادر شفقت‌ورز

پذیرنده است — فرزندش را حتی وقتی رفتار او را نمی‌پسندد، به‌عنوان یک انسان ارزشمند می‌پذیرد

گوش می‌دهد، بدون اینکه فوراً قضاوت کند

احساسات دخترش را معتبر می‌داند؛ حتی اگر با آن احساس موافق نباشد

پیش از واکنش، مکث می‌کند و از روی خشم تصمیم نمی‌گیر

ذهن‌آگاه است؛ متوجه احساسات، افکار و واکنش‌های خودش می‌شود

خودش را هم با شفقت می‌بیند و انتظار مادر کامل بودن از خودش ندارد

اشتباه کردن را طبیعی می‌داند؛ هم برای خودش و هم برای فرزندش

عذرخواهی کردن را ضعف نمی‌داند

احساس امنیت عاطفی ایجاد می‌کند؛ دخترش می‌داند می‌تواند درباره مسائلش صحبت کند

به جای شرمنده کردن، آموزش می‌دهد

رفتار را از شخصیت جدا می‌کند؛ می‌گوید «این رفتار مناسب نبود»، نه «تو دختر بدی هستی»

در زمان تعارض، رابطه را حفظ می‌کند و اختلاف نظر را به قطع ارتباط تبدیل نمی‌کند

مرزهای سالم دارد؛ شفقت را با بی‌قانونی یا تسلیم شدن اشتباه نمی‌گیرد

#توسعه فردی_مهارت های زندگی

لینک دریافت نوبت مشاوره با دکتر آزاده ابوطالبی:

https://kosarfamily.ir/team/dktr-azadh-abwtalby.html?action=schedules-list