نظریه شفقت، از مبانی تکاملی تا کاربرد بالینی( بخش سوم)
به نام آنکه کوثر را آفرید
قاطع اما مهربان است
نویسنده: آزاده ابوطالبی
احساسات خودش را تنظیم میکند و بار هیجانی خودش را بر دوش فرزندش نمیگذارد
با دخترش همدلی میکند؛ تلاش میکند دنیا را از نگاه او ببیند
نیازهای پشت رفتار را میبیند؛ مثلاً پشت پرخاشگری، ترس یا نیاز به دیدهشدن را جستوجو میکند
مقایسه نمیکند؛ نه با خواهر و برادر، نه با دوستان و نه با تصویر ایدهآل خودش
به استقلال فرزند احترام میگذارد
به جای کنترل افراطی، همراهی میکند
از دخترش در برابر شرم و خودسرزنشگری حمایت میکند
موفقیت را فقط با نمره، ظاهر یا عملکرد نمیسنجد
به تلاش و رشد توجه میکند، نه فقط نتیجه
محبتش مشروط به موفقیت یا اطاعت نیست
از مقایسه و برچسبزدن پرهیز میکند
در زمان شکست، به جای دیدی گفتم؟ میگوید بیا ببینیم چه اتفاقی افتاد
به دخترش کمک میکند با منتقد درونی خودش مهربانتر باشد
فضایی برای گفتوگوی بدون ترس ایجاد میکند
میتواند همزمان همدل و هدایتگر باشد؛ شفقت را با رها کردن مسئولیت اشتباه نمیگیرد
به دخترش یاد میدهد با خودش همانطور رفتار کند که با یک دوست عزیز رفتار میکند
|
بازنویسی شفقتورزانه |
جمله معمول مادر |
|
میدونم مرتب کردن اتاق برات جذاب نیست؛ بیا ببینیم چطور میتونیم این کار رو راحتتر انجام بدیم. |
چند بار باید بهت بگم اتاقت رو مرتب کن؟ |
|
میبینم دوباره مدت زیادی با گوشی بودی. احتمالاً برات سخته ازش جدا بشی؛ بیا درباره زمانی که برای گوشی مناسبتره توافق کنیم. |
باز هم گوشیت دستته! واقعاً معتادش شدی |
|
وقتی حرفم شنیده نمیشه، احساس میکنم ازت دور شدهام. دوست دارم بفهمم تو الان چه چیزی میخوای بگی. |
چرا هیچوقت به حرف من گوش نمیدی؟ |
|
میدونم دیدن این نمره احتمالاً خودت رو هم ناراحت کرده. بیا بدون سرزنش ببینیم چه چیزی باعث شد این نتیجه به دست بیاد. |
این چه نمرهایه؟ مگه درس نخوندی؟ |
|
لازم نیست خودت رو با دوستت مقایسه کنی. بیا ببینیم تو با تواناییها و شرایط خودت چطور میتونی پیشرفت کنی. |
دوستت از تو خیلی بهتر درس میخونه. |
|
این کاری که انجام دادی مسئولانه نبود. بیا ببینیم چطور میتونی مسئولیتش رو بپذیری و جبرانش کنی |
تو خیلی بیمسئولیتی |
|
میبینم این موضوع واقعاً ناراحتت کرده. دوست دارم بفهمم چه چیزی در این اتفاق برایت سخت بوده. |
اینقدر حساس نباش! |
|
میبینم خیلی ناراحتی. شاید برای من کوچک به نظر بیاد، اما میخوام بفهمم برای تو چه معنایی داشته. |
برای چی گریه میکنی؟ این که چیزی نیست! |
|
تو اصلاً قدر زحمات منو نمیدونی |
گاهی احساس میکنم زحمتهایی که میکشم دیده نمیشه و این برای من سخته. دوست دارم دربارهاش با هم حرف بزنیم |
|
همیشه دقیقه نودی کار میکنی |
متوجه شدم این بار هم کارهات به آخرین لحظه رسید. فکر میکنی چه چیزی میتونه کمک کنه دفعه بعد زودتر شروع کنی؟ |
|
چرا نمیتونی مثل بقیه دخترها باشی؟ |
تو لازم نیست شبیه دیگران باشی. میخوام کمک کنم ویژگیهای خودت رو بهتر بشناسی و رشد کنی |
|
من که میدونم آخرش چه بلایی سر خودت میاری! |
نگرانم انتخابت بعداً برات دردسر ایجاد کنه. دوست دارم قبل از تصمیم گرفتن، با هم پیامدهاش رو بررسی کنیم. |
|
دیگه حوصله این اخلاقهات رو ندارم. |
الان خودم خیلی خسته و عصبانیام و ممکنه نتونم خوب باهات صحبت کنم. کمی زمان میخوام و بعد برمیگردیم به این گفتوگو. |
|
وقتی باهات حرف میزنم به چشمام نگاه کن! |
وقتی با من صحبت میکنی، دوست دارم توجهت با من باشه؛ اگر الان آمادگی صحبت نداری، بگو چه زمانی برات بهتره. |
|
تو همیشه خرابش میکنی |
این بار نتیجه چیزی که انتظار داشتیم نشد. بیا ببینیم چه اتفاقی افتاد و ازش چی میتونیم یاد بگیریم. |
|
اگه اینطوری ادامه بدی، هیچکس دوستت نخواهد داشت. |
میدونم ارتباط با دیگران گاهی سخت میشه. بیا درباره اتفاقی که بین تو و دوستت افتاده صحبت کنیم و ببینیم چه راههایی برای بهتر شدن رابطه وجود داره |
|
من برای تو همه کار میکنم، تو هم باید حرف منو گوش بدی |
من خیلی از کارهایی که برای تو انجام میدم از روی عشقه، اما میدونم تو هم نیاز داری انتخابهای خودت رو داشته باشی. بیا درباره این موضوع به یک توافق دوطرفه برسیم. |
|
دیگه باهات حرف نمیزنم تا آدم بشی |
الان خیلی ناراحتم و نیاز دارم کمی فاصله بگیرم تا آرامتر بشم؛ اما رابطهمون برای من مهمه و حتماً برمیگردم تا دربارهاش صحبت کنیم. |
|
تو هنوز بچهای، چیزی نمیفهمی |
میدونم ممکنه من تجربه بیشتری داشته باشم، اما میخوام نظر تو رو هم بشنوم. بعد با هم درباره تصمیم مناسب فکر میکنیم.
|
فرمول:
برای تبدیل یک جمله معمولی به جمله شفقتورزانه، این چهار مرحله خیلی کمک میکند:
مشاهده بدون قضاوت ← دیدن و بیان احساس ← بیان نیاز/مرز ← دعوت به همکاری
مثلاً:
- مشاهده؛ چه اتفاقی افتاده؟
در این مرحله مادر تلاش میکند واقعیت رفتار را بدون قضاوت و برچسبزدن بیان کند.
- ❌تو خیلی بیمسئولیتی
- ✅ امروز قرار بود اتاقت رو مرتب کنی، اما هنوز انجام نشده.
هدف: جدا کردن رفتار از شخصیت نوجوان
- بیان احساس؛ من چه احساسی دارم؟
مادر احساس واقعی خودش را بدون سرزنش بیان میکند؛ بهتر است به جای «تو منو عصبانی کردی»، از جملات «من...» استفاده کند.
- ❌ تو منو دیوونه میکنی
- ✅ وقتی این اتفاق میافته، من نگران و خسته میشم
هدف: نوجوان بفهمد پشت واکنش مادر چه هیجانی وجود دارد، بدون اینکه احساس کند مسئول تنظیم هیجان مادر است.
- تعیین مرز؛ چه چیزی برای من یا رابطه لازم است؟
شفقت به معنای پذیرفتن هر رفتاری نیست. مادر میتواند محکم و در عین حال مهربان باشد.
- ❌ اگه یک بار دیگه این کارو بکنی، دیگه میدونی باهات چیکار میکنم!
- ✅ میفهمم که عصبانی هستی، اما اجازه نمیدم با توهین با هم صحبت کنیم.
مرز شفقتورزانه سه ویژگی دارد:
روشن + محترمانه + قابل اجرا
- همکاری؛ حالا با هم چه کار کنیم؟
بعد از دیده شدن احساس و مشخص شدن مرز، مادر نوجوان را وارد حل مسئله میکند.
- ❌من تصمیم گرفتم و تو فقط باید انجامش بدی.
- ✅این مسئولیت باید انجام بشه. به نظرت چه زمانی برات مناسبتره که انجامش بدی؟
اینجا نوجوان فقط دستورگیرنده نیست؛ در پیدا کردن راهحل مشارکت میکند.
مقیاس پنجمؤلفهای نوجوان شفقتورز
هدف: این مقیاس برای سنجش رفتارها، نگرشها و مهارتهای شفقتورزانه نوجوانان در رابطه با خود، خانواده، دوستان و دیگران طراحی شده است.
«توجه: این مقیاس یک ابزار آموزشی و پژوهشی اولیه است و برای استفاده علمی نیازمند بررسی روایی و پایایی است.»
شیوه پاسخدهی
هر جمله را بر اساس رفتار معمول خود در سه ماه گذشته پاسخ دهید.
۱ = هرگز | ۲ = بهندرت | ۳ = گاهی | ۴ = اغلب | ۵ = همیشه
مؤلفه اول: آگاهی و مشاهده بدون قضاوت
1. وقتی ناراحت میشوم، تلاش میکنم احساساتم را بشناسم.
2. قبل از واکنش نشان دادن، چند لحظه مکث میکنم.
3. وقتی اشتباه میکنم، فوراً خودم را سرزنش نمیکنم.
4. تلاش میکنم قبل از قضاوت دیگران، شرایط آنها را درک کنم.
5. میتوانم متوجه شوم چه زمانی خشم، ترس یا غم بر رفتارم تأثیر گذاشته است.
مؤلفه دوم: خودشفقتی و مهربانی با خود
6. وقتی شکست میخورم، با خودم مانند یک دوست مهربان رفتار میکنم.
7. میپذیرم که اشتباه کردن بخشی از زندگی همه انسانهاست.
8. هنگام ناراحتی، به جای تحقیر خودم، سعی میکنم از خودم حمایت کنم.
9. وقتی در کاری موفق نمیشوم، احساس بیارزشی نمیکنم.
10. میتوانم بعد از اشتباه، خودم را ببخشم و دوباره تلاش کنم.
---
مؤلفه سوم: همدلی و درک دیگران
11. وقتی کسی ناراحت است، سعی میکنم احساس او را بفهمم.
12. قبل از قضاوت دوستان یا اعضای خانواده، به شرایط آنها فکر میکنم.
13. اگر دوستی مشکل داشته باشد، مایلم به او کمک کنم.
14. میتوانم از زاویه نگاه دیگران به موضوعات فکر کنم.
15. از تمسخر یا تحقیر دیگران پرهیز میکنم.
مؤلفه چهارم: مرزهای سالم و مسئولیتپذیری
16. میتوانم بدون پرخاشگری نظر مخالف خود را بیان کنم.
17. اگر اشتباه کنم، مسئولیت رفتارم را میپذیرم.
18. میتوانم در عین احترام به دیگران، از حقوق خودم دفاع کنم.
19. وقتی عصبانی هستم، تلاش میکنم به خودم یا دیگران آسیب نزنم.
20. میتوانم بین خواستههای خودم و حقوق دیگران تعادل ایجاد کنم.
مؤلفه پنجم: همکاری و رفتارهای شفقتآمیز
21. هنگام اختلاف، برای پیدا کردن راهحل تلاش میکنم.
22. بعد از دعوا یا ناراحتی، برای آشتی و ترمیم رابطه قدم برمیدارم.
23. در خانه یا مدرسه، به دیگران کمک میکنم.
24. وقتی کسی اشتباه میکند، به جای سرزنش، سعی میکنم او را درک کنم.
25. تلاش میکنم با رفتار و گفتارم احساس امنیت و احترام در رابطه ایجاد کنم.
نمرهگذاری
هر عبارت از ۱ تا ۵ نمره دارد.
- حداقل نمره کل: ۲۵
- حداکثر نمره کل: ۱۲۵
نمره هر مؤلفه
- آگاهی و مشاهده بدون قضاوت: گویههای ۱ تا ۵
- خودشفقتی: گویههای ۶ تا ۱۰
- همدلی و درک دیگران: گویههای ۱۱ تا ۱۵
- مرزهای سالم و مسئولیتپذیری: گویههای ۱۶ تا ۲۰
- همکاری و رفتارهای شفقتآمیز: گویههای ۲۱ تا ۲۵
تفسیر اولیه
- ۲۵ تا ۵۰: نیاز به تقویت مهارتهای شفقتورزی
- ۵۱ تا ۷۵: شفقتورزی متوسط
- ۷۶ تا ۱۰۰: شفقتورزی خوب
- ۱۰۱ تا ۱۲۵: شفقتورزی بسیار بالا
پرسش تأملی برای نوجوان
«وقتی ناراحت، عصبانی یا ناامید میشوم، معمولاً با خودم و دیگران چگونه رفتار میکنم؟ کدام بخش از شفقتورزی برای من آسانتر و کدام بخش دشوارتر است؟»
پرسش تأملی برای مادر
«وقتی فرزندم رفتار دشواری نشان میدهد، کدام بخش برای من سختتر است: دیدن بدون قضاوت، بیان احساس، تعیین مرز، همکاری یا مهربان بودن با خودم؟ چرا؟»
تفسیر پیشنهادی
بهتر است به جای تعیین برشهای «ضعیف، متوسط و قوی» در نسخه اولیه، تغییر نمره مادر را در پیشآزمون و پسآزمون بررسی کنید.
برای مثال:
پیشآزمون ← مداخله شفقتورزی ← پسآزمون
سپس میتوان بررسی کرد که آیا نمره کلی شفقتورزی و هر یک از پنج مؤلفه افزایش یافته است یا خیر.
#توسعه فردی_مهارت های زندگی
لینک دریافت نوبت مشاوره با دکتر آزاده ابوطالبی:
https://kosarfamily.ir/team/dktr-azadh-abwtalby.html?action=schedules-list